پارس بازیافت- پایگاه اطلاع رسانی بازیافت

نويسنده :  سید تقی مرتضویان

طی 150 سال گذشته، تا پایان سال 2009 بیش از 6/29 ‌میلیارد تن فولاد تولید شده است. فولاد در بیش از 66 كشور جهان تولید و به بازار مصرف عرضه می‌شود. این محصول سهمی ‌5/2‌ درصدی از تجارت جهانی كالا را به خود اختصاص داده است تولید جهانی فولاد در سال 2007 معادل 343/1، سال 2008 برابر 329/1 و در سال 2009 معادل 226/1 میلیارد تن بوده است. بر اساس پیش‌بینی‌های رسمی، تولید جهانی فولاد در سال 2011 به مرز سال 2007 خواهد رسید و این رشد ادامه یافته تا اینکه در سال 2015 مقدار تولید جهانی فولاد به رقم 643/1 میلیارد تن و در سال 2020 به رقم دو میلیارد تن خواهد رسید. تولید فولاد ایران در سال 2007 مقدار 1/10، سال 2008 معادل 9/9 و در سال 2009 برابر 87/10 میلیون تن بوده است. سهم تولید ایران از فولاد جهان در حال حاضر 8/0 درصد است.
بر اساس شاخص‌های جهانی تعریف شده، یک درصد افزایش مصرف محصولات فولادی در کشور افزایش 85/0 درصدی رشد اقتصادی را به دنبال خواهد داشت. علاوه بر آن به ازای هریک هزار تن تولید فولاد یک نفر شغل مستقیم و 5/3 نفر شغل در صنایع وابسته اشتغالزایی ایجاد خواهد شد.

جایگاه قراضه در تولید فولاد
بازیافت و بازگشت مجدد هر یک تن قراضه در چرخه تولید فولاد سبب صرفه جویی حداقل مقدار 1134 کیلوگرم سنگ‌آهن و 635 کیلوگرم کک و 55 کیلوگرم آهک می‌شود. در عین حال این امر باعث صرفه جویی 75 درصدی در مصرف انرژی به کار گرفته شده و نیز کاهش زمان تولید خواهد شد.
در حال حاضر 3/66 درصد تولید جهانی فولاد با استفاده از سنگ‌آهن و کک (زغال‌سنگ متالوژیکی) در کوره بلند و کنورتورهای اکسیژنی (BOF) و 2/31 درصد آن به روش احیای مستقیم در کوره‌های قوس الکتریکی (EAF) با استفاده از قراضه و آهن اسفنجی (DRI) صورت می‌پذیرد. در تولید فولاد با روش BOF بین 10 تا 20 درصد و با روش EAF بین 15 تا 100 درصد از قراضه استفاده می‌شود. بنابر این برآورد، کف تقاضای قراضه مصرفی با ترکیب فعلی روش تولید برای حجم فولاد تولیدی سال 2009 معادل140 میلیون تن (3/11 درصد) است.
کل تولید آهن اسفنجی جهان در سال 2009 معادل 53 میلیون تن بوده که رقمی کمتر از 5 درصد از حجم کل تولید جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. (سهم تولید آهن اسفنجی ایران در این سال 2/8 میلیون تن و پس از هند دومین تولیدکننده جهان بوده است)، از 382 میلیون تن فولاد تولیدی به روش احیای مستقیم سال 2009 مقدار 329 میلیون تن از قراضه استفاده شده است. بنابراین 86 درصد فولاد تولید شده به روش احیای مستقیم با استفاده از قراضه صورت گرفته است. قراضه کل مصرفی جهان در این سال معادل 460 میلیون تن و برابر با حدود 38 درصد از کل تولید فولاد جهان است (میزان مصرف قراضه برای تولید هر تن فولاد در جهان در سال 2009 برابر با 376 کیلوگرم به ازای هر تن فولاد بوده است). مصرف قراضه در سال 2009 در کوره‌های BOF در این سال 2/4 درصد و در کوره‌های اEAF ،ا9/15 درصد نسبت به رژیم قبلی مصرف قراضه در این کوره‌ها نسبت به سال قبل و در مجموع 2/13 درصد کاهش داشته است. تولید قراضه (میزان ورود قراضه به سیستم بازیافت) کشورها و جهان، به میزان تولید و مصرف سرانه فولاد آنها وابسته است. آمار منتشر‌شده نشانگر آن است که مصرف سرانه محصولات فولادی در سال 2007 در ایران 1/226 کیلوگرم و در سال 2008 برابر216 کیلوگرم بوده است. مصرف ظاهری فولاد در سال 2009 در ایران معادل 5/16 میلیون تن اعلام شده که نشانگر مصرف سرانه 220 کیلوگرم و مصرف سرانه جهانی در سال 2009 معادل 9/182 کیلوگرم بوده است. این در حالی است که مصرف سرانه محصولات فولادی در آمریکای شمالی 8/317 کیلوگرم، اتحادیه اروپا 392 کیلوگرم، چین 400 کیلوگرم، ژاپن 419 کیلوگرم، ترکیه 254 کیلوگرم، هند 45 کیلوگرم و خاورمیانه 6/285 کیلوگرم بوده است. در همین سال امارات با مصرف سرانه‌ای بالغ بر 2 هزار و 342 کیلوگرم و قطر با 985 کیلوگرم بالاترین مصرف‌ سرانه فولاد را در سطح جهان داشته‌اند.
از میزان قراضه تولیدی واقعی کشورها و جهان آمار دقیقی در دسترس نیست. مقدار تولید قراضه در کشورها به عوامل گوناگونی نظیر توسعه‌یافتگی، جمعیت، مصرف ظاهری فولاد، میزان تولید فولاد، درآمد سرانه و شاخص رفاه، فرهنگ مصرف، ساختار بازیافت کشورها، تکنولوژی تولید و نرخ بهره‌وری (محصولات فولادی)، ضریب بازگشت سنواتی (نسبت قراضه برگشتی به مصرف فولاد در چرخه بازیافت)، ضریب انباشتگی محصولات فولادی در سال‌های قبل و... بستگی دارد. بنابراین حجم زیادی از قراضه در کشورهای فقیر و توسعه نیافته جمع‌آوری نشده یا مدفون می‌شود و در چرخه آمار بازیافت وارد نمی‌شود. بنابراین در ترسیم چشم‌انداز بازار قراضه تنها می‌توان به ارقام سرانه مصرف فولاد و مصرف قراضه کشورها در فرآیند تولید فولاد و مبادلات بین‌المللی استناد کرد.
میانگین سرانه بازیافت قراضه در آمریكا 270 کیلوگرم، کشورهای پیشرفته صنعتی حدود 200 کیلوگرم، چین 52 کیلوگرم، متوسط جهانی 9/6 کیلوگرم (بر اساس مصرف ظاهری قراضه جهان)  و ایران 24 کیلوگرم است.
بنا به آمار منتشره موسسه جهانی بازیافت، در سال 2008 کشور آمریکا به تنهایی با بازیافت بیش از 84‌میلیون تن فولاد، مقدار 4/66 میلیون تن قراضه مصرف کرده است. بر اساس گزارش متال بولتن در سال 2009، مقدار 5/92 میلیون تن قراضه در جهان مبادله شده است که سهم آمریكا از صادرات 4/22 میلیون تن و پس از آن ژاپن با 4/9، آلمان با 3/7، انگلیس 6، فرانسه 1/5 و کانادا 7/4 میلیون تن بوده است. آمار نشان‌دهنده صادرات عمده قراضه جهان توسط کشورهای پیشرفته و ثروتمند، به دلیل مصرف سرانه بالای فولاد در آن کشورها، ساختار مدرن بازیافت و نیز استفاده از زغال‌سنگ و سنگ‌آهن در کوره‌های BOF در تولید فولاد آن کشورها و استفاده کمتر از قراضه و آهن اسفنجی به نسبت کل تولید فولاد آنها است.
واردکنندگان عمده قراضه سال 2009، ترکیه با 6/15 میلیون تن بزرگ‌ترین واردکننده و پس از آن چین با 6/13 میلیون تن (میزان مصرف قراضه برای تولید هر تن از محصولات فولادی در چین طی سال 2009 در حدود 146 کیلوگرم بوده است که نشان‌دهنده  6/82 میلیون تن مصرف قراضه بوده است) کره‌جنوبی با 8/7، تایوان با 539/5، هند با 118/5، اسپانیا با 614/4 میلیون تن قرار داشتند. بیشترین حجم واردات قراضه ایران در سال 2007 مقدار 290 هزار تن و در سال 2008 معادل 228 هزار تن بوده است که این رقم در سال 2009 به 20 هزار تن کاهش یافته است.
انرژی در فرآیند تولید فولاد
انرژی مورد نیاز صنعت فولاد در جهان عمدتا از زغال‌سنگ است. سهم زغال‌سنگ در تولید کل انرژی جهان معادل 25 درصد و سهم تولید برق از آن 40 درصد است (سهم زغال‌سنگ در تولید برق لهستان 95 درصد و آمریكا 52 درصد است) سهم زغال‌سنگ در تولید انرژی و نقش آن در حامل‌های انرژی در ایران  بسیار ناچیز است (بر اساس آمار منتشره آژانس بین‌المللی انرژی، سهم کشورهای در حال توسعه در سال 2030 از زغال‌سنگ به 42 درصد خواهد رسید). 

برآوردها نشان می‌دهد از 150 سال پیش تا پایان سال 2009، بیش از 6/29‌میلیارد تن فولاد تولید شده است.

تولید جهانی فولاد در سال 2007 معادل 343/1‌، سال 2008 برابر 329/1 و در سال 2009 معادل 226/1 میلیارد تن بوده است. بر اساس پیش‌بینی‌ها، تولید جهانی فولاد در سال 2011 به مرز سال 2007 خواهد رسید و این رشد ادامه یافته تا اینکه در سال 2015 مقدار تولید جهانی فولاد به رقم 643/1 میلیارد تن و در سال 2020 به رقم دو میلیارد تن خواهد رسید. تولید فولاد ایران در سال 2008 معادل 9/9 و در سال 2009 برابر 87/10 میلیون تن بوده است.
آثار بحران اقتصادی جهانی در دو ساله اخیر تمامی ارقام برنامه‌های جهان و ایران را دستخوش تغییراتی کرده است. پیش‌بینی نسبی ثبات در نیمه دوم سال 2010 در صنعت فولاد، ما را ملزم می‌سازد تا اقدامات جبرانی را در پیش بگیریم که یکی از آنها اصلاح بازار آهن قراضه است.
جایگاه قراضه در فرآیند تولید فولاد
بازیافت و بازگشت مجدد هر یک تن قراضه در چرخه تولید فولاد سبب صرفه‌جویی حداقل مقدار 1134 کیلوگرم سنگ آهن و 635 کیلوگرم کک و 55 کیلوگرم آهک می‌شود. در عین حال این امر باعث صرفه‌جویی 75 درصدی در مصرف انرژی به‌کار گرفته شده و نیز کاهش زمان تولید خواهد شد.
در حال حاضر 3/66 درصد تولید جهانی فولاد با استفاده از سنگ آهن و کک (زغال‌سنگ متالوژیکی) در کوره بلند و کنورتورهای اکسیژنی (BOF) و2/31 درصد آن به روش احیای مستقیم در کوره‌های قوس الکتریکی (EAF) با استفاده از قراضه و آهن اسفنجی (DRI) صورت می‌پذیرد. در تولید فولاد با روش BOF بین 10 تا 20 درصد و با روش EAF از 15 تا 100 در‌صد از قراضه استفاده می‌شود. بنابراین برآورد کف تقاضای قراضه مصرفی با ترکیب فعلی روش تولید برای حجم فولاد تولیدی سال 2009 معادل140 میلیون تن (3/11 درصد) است.
برآوردها نشان می‌دهد 86 درصد فولاد تولید شده به روش احیای‌ مستقیم با استفاده از قراضه صورت گرفته است. قراضه کل مصرفی جهان در سال 2009 معادل 460 میلیون تن و برابر با حدود 38 در‌صد از کل تولید فولاد جهان است (میزان مصرف قراضه برای تولید هر تن فولاد در جهان در سال 2009 برابر با 376 کیلوگرم به ازای هر تن فولاد بوده است).
از میزان قراضه تولیدی واقعی کشورها و جهان آمار دقیقی در دسترس نیست. حجم زیادی از قراضه در کشورهای فقیر و توسعه‌نیافته جمع‌آوری نشده یا مدفون می‌شود و در چرخه آمار بازیافت وارد نمی‌شود. لذا در ترسیم چشم‌انداز بازار قراضه تنها می‌توان به ارقام سرانه مصرف فولاد و مصرف قراضه کشورها در فرآیند تولید فولاد و مبادلات بین‌المللی استناد کرد. میانگین سرانه بازیافت قراضه در آمریکا 270 کیلوگرم، کشورهای پیشرفته صنعتی حدود 200 کیلوگرم، چین 52 کیلوگرم، متوسط جهانی 9/6 کیلوگرم (بر اساس مصرف ظاهری قراضه جهان) و ایران 24 کیلوگرم است. طی دهه آینده ظرفیت فولاد جهان 800 میلیون تن افزایش خواهد یافت. سهم ما از این توسعه با توجه به مزیت‌های شگفت‌آوری که در توسعه آن در اختیار داریم به چه میزان است؟ چنانچه 10 درصد این مقدار را به‌دست آوریم در پایان دهه یک تولید‌کننده 100 میلیون تنی خواهیم بود.
بر‌اساس برنامه، رسیدن به هدف تولید 35 میلیون تنی فولاد و تعادل بین تولید و مصرف داخلی در سال 1392 نیازمند 30 میلیون تن آهن اسفنجی و حداقل هفت میلیون تن قراضه است. از آنجا که ایران یک کشور در حال توسعه است و بخش عمده‌ای از محصولات فولادی تولید شده در بخش ساختمانی و زیربنایی به کار برده می‌شود، احتمال افزایش عرضه قراضه در بازار داخلی متناسب با رشد تولید فولاد کشور طی چند سال آینده ضعیف است به همین دلیل پیش‌بینی می‌شود که میزان تقاضای واردات قراضه در ایران تا سال 2015 میلادی سالانه 30 درصد افزایش یابد. لذا در‌خصوص ظرفیت‌سازی تامین سنگ آهن، آهن اسفنجی و قراضه با ساختار و شیوه‌های جدید مدیریتی در راستای اهداف برنامه بایستی اقدام کرد. ساختار بازار فعلی قراضه به شدت سنتی و ناکاراست به‌گونه‌ای که حتی در تدارک 5/1 میلیون تنی قراضه داخلی زمان حاضر، دچار کاستی‌های اساسی است. با وجود ظرفیت سازی و سرمایه‌گذاری‌ها برای دستیابی به اهداف برنامه توسعه صنعت فولاد در دیگر زمینه‌ها، به نظر می‌رسد خلق سازوکار مطلوب تامین قراضه، حلقه فراموش شده از زنجیره این رشد ملی است. برای تدارک نیاز هفت میلیونی به آهن قراضه باید بازار فعلی قراضه در نگاهی استراتژیک و در یک چشم‌انداز توسعه‌ای اصلاح شود.

نويسنده :  سید تقی مرتضویان