خبرگزاري ميراث فرهنگي: در کشورهاي پيشرفته به ياري هشدارهاي گاه به گاه متخصصان، گروهها و تشکلهاي غيردولتي زيست‌محيطي نسبت به خطر تازه از راه رسيده زباله‌هاي الکترونيکي بسيار حساس هستند و تاکنون نقش موثري در واداشتن شرکتهاي معتبر و غولهاي ساخت دستگاههاي کامپيوتري نسبت به پرداخت خسارتهاي زيست‌محيطي داشته‌اند.

ميزان حساسيت و کارايي اين جريانهاي زيست‌محيطي به‌قدري است که غولهاي بزرگي چون شرکت اپل با وجود نقش تعيين‌کننده‌اي که در اقتصاد کشورهايي چون امريکا دارند، تحت فشار افکار عمومي و اعتراض‌هاي متنوع تشکل‌هاي زيست‌محيطي قدرت فرار از مقررات و مالياتهاي زيست‌محيطي را نداشته‌اند و عمدتا ناگزير به تسليم دربرابر اين تشکلها و پرداخت هزينه‌هاي جانبي ناشي از توليد و انتشار آلاينده‌هاي زيست‌محيطي و خطرناک دستگاه‌هاي کامپيوتري مي‌شوند.

اما در کنار همه اين تمهيدات مقررات قضايي نيز پا به پاي کشفيات و دانشهاي علمي به‌پيش مي‌روند.

درحاليکه در کشور ما به فرض به‌روز بودن دانش مسئولان، روال کار به نوعي است که ميان مقررات قانوني و يافته‌هاي علمي از يکسو و مقررات قانوني؛ نظارت و اجراي اين مقررات از سوي ديگر، شکافهاي عميقي وجود دارد که درنهايت نتيجه‌اي جز ادامه رفتارهاي مخرب محيط زيست و تشديد مخاطرات ندارد.

روشن است که براي حل اين معضل هم راههاي مختلفي وجود دارد اما روشن نيست که چرا اين راه‌حلها در کشورما حتي در حد حرف و سخن هم طرح نمي‌شود.يکي از اين روشها، وضع مالياتهاي زيست‌محيطي ازجمله "ماليات سبز" است.

"حميد کريم‌زادگان"، متخصص اقتصاد محيط زيست دراين زمينه مي‌گويد:« ما در ايران اين كارها را در حد دانشگاهي انجام مي‌دهيم، اما هنوز تعيين دقيق جريمه‌ها به شكل علمي آغاز نشده است درحاليکه ماليات‌هاي زيست‌محيطي يا مالياتهاي سبز يكي از ابزارهاي اقتصادي قديمي در حفظ محيط زيست است كه ساليان طولاني در كشورهاي مختلف از آن استفاده شده است.»

به گفته وي، استفاده از اين ابزار در مواردي كه علم اقتصاد محيط زيست پيشنهاد مي‌كند؛ بسيار لازم و ضروري است و مانع از انتشار آلاينده‌هاي بيش از حد بهينه اجتماعي مي‌شود.

 اما در کشور ما تنها سيستم موجود در اين زمينه نوعي سيستم مجازات يا جريمه است که آن هم به شدت ضعيف اعمال مي‌شود.

 با اين‌حال اساس پرداخت جريمه آلودگي اين است كه هزينه تخريب محيط زيست را آلوده‌كننده پرداخت كند كه مبناي آن همان اصل معروف "پرداخت آلوده‌ساز" (PPP) است.

جريمه پرداختي از سوي "آلوده‌ساز" براساس مقدار آلودگي كم و زياد مي‌شود. انگيزه اين كار آن است كه آلوده‌كننده هزينه آلوده‌كنندگي خود را با توجه به استانداردهاي موجود برعهده بگيرد. متأسفانه در ايران آلوده‌كننده‌ها هزينه آلودگي را نمي‌پردازند و آن را به جامعه تحميل مي‌كنند. لذا در تصميم‌گيري‌هاي جديد درخصوص فعاليت‌هاي اقتصادي از ديدگاه اقتصاد محيط زيست، فعاليت‌ها بايد براساس هزينه‌هاي اجتماعي و منافع اجتماعي سنجيده شوند و اثرات خارجي فعاليت‌ها درنظر گرفته شود و آلوده‌كننده ملزم به رفع آن شود.

"قانون مسووليت‌پذيري توليد‌كنندگان درقبال زباله‌هاي الكترونيكي" ازجمله اين مقررات سبز است که اگرچه در کشورما عبارتي عجيب و ناشناخته است، مکانيسمي است که در تمام کشورهاي توسعه يافته شرکتهاي توليدکننده و غولهاي بزرگ اقتصادي اين کشورها را به‌رغم نفوذ انکارناپديري که دارند، ملزم به پاسخگويي و مراعات حقوق زيستي و طبيعي مردم کرده است.

شايد يکي از جالبترين نمونه‌ها در اين زمينه ماجراي استيو جابز؛ مدير ارشد عملياتي شركت رايانه‌اي اپل و يكي از چهره‌هاي پيشرو در صنعت رايانه است.

 او (به همراه استيو وزنياك) با بنيان گذاشتن شركت اپل در سال 1976 و ارائه رايانه اپل II، به رواج و پذيرش رايانه خانگي درميان عموم مردم كمك بسيار كرده است. اين شرکت در سال‌هاي اخير با معرفي دستگاه قابل‌حمل پخش موسيقي آي‌پاد، نرم‌افزار موسيقي ديجيتال آي‌تيونز و فروشگاه موسيقي آي‌تيونز و توليد دستگاه‌هاي شخصي الكترونيكي و موسيقي آن‌لاين، هياهوي زيادي به راه انداخت. در اين ميان جابز نيز به كارمندانش گوشزد مي‌كرد كه «هنرمند واقعي كسي است كه كالايش را خوب بسته‌بندي و به موقع ارسال مي‌كند» اما عكس‌العمل جابز دربرابر منتقدان و فعالان محيط زيست از همه جالب‌تر است.

 در سال 2005 جابز در گردهمايي سالانه اپل درمورد برنامه‌هاي ضعيف شركت اپل در زمينه بازيافت زباله‌هاي الكترونيكي، با انتقاد شديد مدافعان محيط زيست مواجه شد. جابز در پاسخ عكس‌العملي تندي نشان داد و گلايه‌هاي مدافعين محيط‌زيست را «چرت و پرت» خواند. اما درعمل اوضاع طور ديگري بود. زيرا چند هفته بعد شركت اپل اعلام كرد كه آي‌پاد‌هاي مستعمل و از كار افتاده را كه شركت اپل براي نخستين‌بار در سال 2001 به بازار ارائه كرده بود، از طريق فروشگاه‌هاي لوازم كامپيوتري جمع‌آوري خواهد كرد. اما دوستداران محيط زيست به اين تصميم شركت اپل قانع نشدند. از اين رو يكي از جمعيت‌هاي فعال در زمينه بازيافت زباله‌هاي الكترونيكي به نام جنبش بازگرداندن كامپيوتر‌ها (كامپيوترهاي كهنه به كارخانه‌ها) در يك اقدام ابتكاري، پرچمي به يك هواپيماي درحال پرواز بست. اين هواپيما بر فراز محل برگزاري مراسم فارغ‌التحصيلي دانشجويان دانشگاه استنفورد كه سخنران افتتاحيه آن جابز بود، به پرواز درآمد و حاضران در اين جلسه مهم ديدند كه روي پرچم آويخته به هواپيما نوشته شده بود:« استيو! بازيگر كوچكي نباش. همه زباله‌هاي الكترونيكي را بازيافت كن!»

مدافعان محيط زيست با اين روش نشان دادند كه فريب اين اقدام كوچك شركت اپل را نمي‌خورند.

جالب آنكه اخيرا (پنجم آوريل 2007) يكي از حاميان محيط زيست از طريق پايگاه اينترنتي همين جمعيت محيط زيستي اين پيام را به جابز ارسال كرد:« ما از برنامه تازه شركت اپل خوشحاليم اما چرا تمام شركت‌هاي فعال در توليد رايانه اقدام به چنين فعاليت‌هايي نمي‌كنند؟ آنان چرا از اقدام عليه قانون مسووليت‌پذيري توليد‌كنندگان در قبال زباله‌هاي الكترونيكي دست برنمي‌دارند؟»

در ادامه اين نامه آمده است:« ما خوشحال‌تر خواهيم شد اگر تمام شركت‌هاي توليد‌كننده كالاهاي الكترونيكي اعلام كنند كه گردآوري و بازيافت ضايعات و زباله‌هاي الكترونيكي چگونه و ازچه طريقي انجام مي‌شود كه اين به معناي تصميم جدي براي يك اقدام و حركت واقعي است! اما شركت شما همچنان دست‌اندركار مبارزه با قانون بازيافت ضايعات الكترونيكي(توسط شركت‌هاي توليد‌كننده اين دستگاه‌ها) است. اين شركت همچنان عليه وضع ماليات و عوارض درمورد ضايعات الكترونيكي در سرتاسر كشور تلاش مي‌كند. اما با اعلام اهداف معيني در زمينه برگرداندن دستگاه‌هاي كهنه به كارخانه‌ها و توقف فعاليت در مبارزه عليه قانون مسووليت‌پذيري شركت‌هاي توليد‌كننده وسايل الكترونيكي، شما مي‌توانيد يك نوآور واقعي و يك پيشرو در زمينه حمايت از محيط زيست و صنايع سبز باشيد. من فكر مي‌كنم شما در آينده چنين شخصي خواهيد بود.

اکنون مدتهاست که کارشناساني هم در ايران نسبت به مخاطرات ناشي از زباله‌هاي الکترونيک و بيماري‌هاي ناشي از انتشار انواع مواد خطرناک موجود در اين دستگاه ها هشدار مي‌دهند اما اين صداها ظاهرا به گوش کسي نمي‌رسد يا شايد برخي صلاح بدانند که خود را به نشنيدن بزنند. اما چه بشنويد و چه نشنويد يک مسئله قطعي است. بيماري و آلودگي انتخاب نمي‌کند و محيط زيست تک تک افراد هم يک جزيره مجزا از محيط زيست همگان نيست.

بنابراين مسئولان بهتر است از هم اکنون براي سلامتي نسل آينده فرزندان خود(نه وظايف و تعهدات اجتماعي خود) به فکر برنامه ريزي و سرمايه گذاري جدي براي بازيافت زباله‌هاي الکترونيکي باشيد پيش از آنکه خيلي دير شود و مانند بسياري ديگر از آلودگي‌ها و تخريب‌هاي زيست محيطي، پيش از شيوع انواع بيماري‌ها در منابع آب و خاک و هوا، پيش از آنکه شاهد بيماري و مرگ فرزندان خود باشيد، اقدام کنيد. درغير اينصورت اين پاسخ که مسئولان پيشين مسئول اين عواقب بوده‌اند و ما بي تقصريم دردي از فرزند بيمارتان دوا نخواهد کرد.