نويسنده: شيدا سپهري

عمر كوتاه تجهيزات كامپيوتري از يك طرف و تنوع طلبي مردم به استفاده از تجهيزات الكترونيكي جديد سبب شده است كه رفته رفته بحث زباله هاي الكترونيكي به مشكل بزرگ دنيا تبديل شود، مشكلي كه كشورهاي پيشرفته و بزرگ براي آن راه حلي يافته اند و با تصويب قانون خاص مربوط به آن و موظف شناساندن توليدكنندگان به بازيافت محصولات توليد شده خود اين مشكل را تا حدودي حل كرده اند. بحث بازيافت زباله هاي الكترونيكي در دنيا به صورت جدي شروع شده است، اما در كشور ما اين موضوع هنوز به طور جدي مطرح نشده و طرح هاي داده شده نيز تنها در حد يك پيشنهاد مسكوت مانده است.
    يكي از كارشناسان بازار رايانه در مورد نحوه بازيافت وسايل الكترونيكي در كشور مي گويد: «در تهران بعضي از افراد در امر خريد قطعات قديمي و رايانه هاي مستهلك فعاليت مي كنند و از طريق بازيافت اين قطعات درآمدهاي كلاني به دست مي آورند. فعاليت اين افراد در محله شوش تهران متمركز است. فعالان اين بازار با جدا كردن مس و طلاي موجود در بعضي از قطعات رايانه و با فروش اين مواد سود فراواني به دست مي آورند. در ضمن بسياري از قطعات موجود در اين رايانه هاي مستهلك سر از بازار لوازم الكترونيكي دست دوم درمي آورند.» همچنين وي در ادامه مي گويد: «تعداد كثيري از اين قطعات غيرقابل استفاده و بازيافت بوده و به صورت سنتي دفن مي شوند كه اين امر به محيط زيست آسيب فراواني مي رساند و حتي در برخي موارد به آلوده كردن آب هاي زيرزميني منجر مي شود كه عواقب ناگواري در پي خواهد داشت.»
    باقر بحري رئيس كميسيون سخت افزار نظام صنفي رايانه يي در خصوص اقدامات كشور در حوزه زباله هاي الكترونيكي مي گويد: «در ايران بيش از چهار ميليون رايانه از دور خارج شده وجود دارد و اين در حالي است كه نه سازمان بازيافت و نه محيط زيست هنوز هيچ برنامه يي براي جمع آوري و بازيافت زباله هاي الكترونيكي ندارند و با توجه به اينكه هر رايانه روميزي داراي 32 درصد پلاستيك، نزديك به هفت درصد سرب، 41 درصد آلومينيوم و مقداري طلا، نقره و آهن و همچنين مقاديري فلزات سنگين و خطرناك مانند كادميوم، جيوه و آرسنيك است، مي توان محاسبه كرد بازيافت چهار ميليون رايانه، به جداسازي چه حجم عظيمي از عناصر ارزشمند و عناصر خطرناك خواهد انجاميد كه مي تواند علاوه بر صرفه اقتصادي، جلوي خطرات زيست محيطي را نيز بگيرد بنابراين دفن يا سوزاندن اين زباله ها سبب ورود عناصر سنگين به آب هاي زيرزميني و گازهاي سمي به محيط زيست مي شود.»
    رئيس كميسيون سخت افزار نظام صنفي رايانه يي معتقد است: «بايد برنامه هايي براي استفاده مجدد از قطعات از دور خارج شده تدوين كرد، به عنوان مثال مي توان از قطعات و مدارهاي الكترونيكي در كارگاه هاي آموزشي و مدارس براي افزايش توان مهارت و يادگيري بهره برد. به اين طريق شايد بتوان جلوي هدر رفتن بخش زيادي از سرمايه ملي را گرفت. چون قطعات الكترونيكي داراي عمر طولاني و پرهزينه است و مي توان از آنها حتي در ساخت اسباب بازي نيز استفاده كرد.»
    بحري در ادامه تصريح مي كند: عمر مفيد رايانه ها در دنيا سه سال است، ولي ما به ناچار از آنها بيشتر استفاده مي كنيم. يكي از مسائلي كه باعث از دور خارج شدن رايانه ها مي شود، ورود مداوم نرم افزارها و برنامه هاي به روزي است كه رايانه هاي مدل پايين قادر به اجراي آنها نيستند. به عبارت ديگر به ظاهر عمر رايانه به پايان رسيده است، در حالي كه از بسياري از قطعات و اجزاي آن مي توان استفاده هاي مفيد ديگري كرد. اما متاسفانه ما براي استفاده مجدد از رايانه هاي از دور خارج شده هيچ برنامه يي نداريم، حتي بسياري از اداره ها و سازمان ها به اين وسايل به چشم زباله هم نگاه نمي كنند و بخش عظيمي از اداره و سازمان را به انبار كردن اين نوع رايانه ها اختصاص داده اند. به اعتقاد بحري رايانه به صورت اجزاي تفكيك شده وارد ايران مي شود و طبق برآوردها طي چند سال اخير هر ساله يك ميليون و 200 هزار تا يك ميليون و 500 هزار رايانه در ايران مونتاژ شده است و با توجه به اينكه از سال 1370 رايانه وارد ايران شده و اولين محموله تقريباً شامل 10 هزار رايانه بوده است، مي توان محاسبه كرد كه تاكنون به طور تقريبي چند رايانه وارد ايران شده است و از اين تعداد چه ميزان از دور خارج شده اند.
    با وجود گذشت سال ها از همه گير شدن كامپيوتر و لوازم جانبي آن در كشور هيچ نهادي درصدد پاسخگويي در مورد معضل زباله هاي الكترونيكي نبوده و تنها از سوي مسوولان محيط زيست و بازيافت كشور گفته شده است كه طرحي براي نحوه برخورد با زباله هاي الكترونيكي در حال تدوين است: طرحي كه هنوز به پايان نرسيده و مشخص هم نيست چه زماني به پايان خواهد رسيد و طي اين مدت كاربران بايد با ابزارآلات قديمي خود چه كنند. با ادامه اين روند بايد شاهد آن باشيم كه اين زباله ها نيز با ديگر پسماندها دفن شوند و از آنجا كه در ساختار اين زباله ها فلزات سنگين و مواد شيميايي بسيار سمي وجود دارند، رفته رفته اين مواد به آب هاي زير زميني نفوذ كنند و آن فاجعه يي كه پيش از اين توسط سازمان محيط زيست جهاني هشدارداده شده بود، گريبان مردم را بگيرد.